Kader Değil, Tercih ve Çevre: 7.1 Milyon Vaka Önlenebilirdi
Dünya Sağlık Örgütü (WHO) ve Uluslararası Kanser Araştırmaları Ajansı (IARC), tıp dünyasında geniş yankı uyandıran yeni raporunu Cenevre ve Lyon’da eş zamanlı olarak açıkladı. Nature Medicine dergisinde de yayımlanan bu kapsamlı analiz, kanserle ilgili bildiğimiz en acı gerçeği bir kez daha yüzümüze çarpıyor: Küresel kanser vakalarının yaklaşık %40’ı, tamamen değiştirilebilir ve önlenebilir risk faktörlerine dayanıyor.
Bu, sadece 2022 verilerine göre, dünya genelinde teşhis konulan 7.1 milyon insanın aslında kanser olmayabileceği anlamına geliyor. Rapor, kanserin sadece “genetik bir piyango” olmadığını, aksine yaşam tarzımız, çevresel faktörler ve mücadele edilebilir enfeksiyonların hastalığın baş mimarları olduğunu kanıtlıyor.
Mahşerin Üç Atlısı: Tütün, Alkol ve Enfeksiyonlar
Raporda öne çıkan veriler, kanserle savaşta asıl cephenin hastanelerden ziyade günlük yaşam alışkanlıkları olduğunu gösteriyor. Araştırmacılar 30 farklı risk faktörünü inceledi ve “suçlu” listesinin en tepesindeki üçlüyü belirledi:
- Tütün (Sigara): Şaşırtıcı olmayan bir şekilde listenin başında. Küresel olarak önlenebilir kanser vakalarının %15’inden tek başına sorumlu. Sadece akciğer değil, vücudun hemen her organında hücresel bozulmayı tetikliyor.
- Enfeksiyonlar: Belki de raporun en dikkat çekici kısmı burası. Vakaların %10’u, aslında aşı veya antibiyotiklerle önlenebilecek biyolojik ajanlardan kaynaklanıyor.
- Alkol: “Azı karar” efsanesini yıkan verilerle, alkol tüketimi önlenebilir vakaların %3’ünü oluşturuyor.
IARC Kanser Kontrolü Ekip Lideri Dr. Andre Ilbawi, durumu şöyle özetliyor: “Bu çalışma, kanser riskinin ne kadarının bizim elimizde olduğunu gösteren ilk küresel analizdir. Hükümetler ve bireyler için artık bahane kalmadı.”
Gizli Tehlike: Biyolojik Ajanlar ve Enfeksiyonlar
Genellikle kanser dendiğinde akla sigara veya radyasyon gelir; ancak mikroplar sessizce bu tabloyu büyütüyor. Rapor, 9 spesifik enfeksiyon ajanının kanser üzerindeki etkisini detaylandırıyor.
- Helicobacter Pylori (Mide Mikrobu): Mide kanseri vakalarının büyük çoğunluğunun arkasındaki bu bakteri, aslında basit antibiyotik tedavileriyle yok edilebilir.
- HPV (İnsan Papilloma Virüsü): Rahim ağzı kanserinin (serviks) neredeyse tamamından sorumlu. Oysa ki HPV, günümüzde etkili aşılarla tamamen tarihe gömülebilecek bir virüs.
- Hepatit B ve C: Karaciğer kanserinin birincil tetikleyicileri. Aşılama ve yeni nesil antiviral ilaçlarla kontrol altına alınabiliyorlar.
Dr. Isabelle Soerjomataram, özellikle kadınlarda enfeksiyon kaynaklı kanserlerin oranının çok daha yüksek olduğuna dikkat çekerek, “HPV aşılamasını yaygınlaştırmak, sadece bir enfeksiyonu değil, bir kanser türünü yeryüzünden silmek anlamına geliyor” uyarısında bulunuyor.
Cinsiyetler Arası Uçurum: Erkekler ve Kadınlar Neden Farklı?
Analiz, kanser risk faktörlerinin cinsiyetlere göre dramatik şekilde değiştiğini ortaya koyuyor.
- Erkekler: Önlenebilir kanser oranı erkeklerde %45 seviyesinde. Bunun ana nedeni, erkeklerde tütün ve alkol tüketiminin küresel ölçekte hala kadınlardan çok daha yüksek olması.
- Kadınlar: Önlenebilir oran %30 civarında. Ancak kadınlarda “enfeksiyon kaynaklı” (özellikle HPV kaynaklı) riskler, sigara riskini bazı bölgelerde geride bırakıyor.
Bu veri, sağlık politikalarının cinsiyete özgü tasarlanması gerektiğini haykırıyor. Erkekler için sigara bırakma poliklinikleri ne kadar elzemse, kadınlar için aşılama ve tarama programları o kadar hayati.
Metabolik Sendrom ve Küresel Eşitsizlik
Sigara ve enfeksiyonların gölgesinde büyüyen bir diğer dev ise Obezite. Yüksek Vücut Kitle İndeksi (BMI), özellikle yüksek gelirli ülkelerde kanser riskini artıran majör bir faktör haline geldi. İşlenmiş gıdalar, hareketsiz yaşam ve metabolik sendrom; meme, kolorektal ve pankreas kanseri gibi türlerde patlamaya yol açıyor.
Ancak madalyonun diğer yüzünde küresel eşitsizlik var. Düşük gelirli ülkeler, henüz “yaşam tarzı kanserleri” ile tanışmadan, enfeksiyon kaynaklı kanserlerin pençesinde kıvranıyor. Sahra Altı Afrika’da kanserlerin büyük kısmı önlenebilir enfeksiyonlardan kaynaklanırken, Doğu Asya ve Avrupa’da tütün ve metabolik faktörler öne çıkıyor.
Sonuç: Bireysel Farkındalık Yetmez, Yapısal Değişim Şart
Bu rapor, kanserin sadece bireysel bir “kötü şans” olmadığını, aynı zamanda bir halk sağlığı yönetimi sorunu olduğunu kanıtlıyor. Bireyler için mesaj net:
- Tütünü bırakın.
- Alkolü sınırlayın.
- Aşılarınızı (Hepatit, HPV) tamamlayın.
- İşlenmiş gıdalardan uzak durup hareket edin.
Ancak asıl görev karar vericilere düşüyor. Temiz hava sahası, aşıya erişim ve sağlıklı gıda politikaları olmadan, bu %40’lık oranı düşürmek imkansız görünüyor.
Kaynaklar:
