Kolorektal kanser (kalın bağırsak ve rektum kanseri), dünya genelinde en sık rastlanan ve kansere bağlı ölümlerde en üst sıralarda yer alan hastalıkların başında gelmektedir. Bugüne kadar yaş, diyet ve yaşam tarzı gibi çevresel faktörlerin hastalığın gelişiminde büyük rol oynadığı bilinmekteydi. Ancak kanseri hücresel düzeyde neyin tetiklediğine dair mekanizmaların önemli bir kısmı gizemini korumaya devam ediyor. Son yıllarda bilim dünyasının dikkatle incelediği bağırsak mikrobiyomu (insan bağırsağında yaşayan bakteri, mantar ve virüslerin oluşturduğu devasa biyolojik ekosistem), onkoloji araştırmalarında yepyeni bir ufuk açıyor. Danimarka’da Güney Danimarka Üniversitesi ve Odense Üniversite Hastanesi araştırmacıları tarafından yürütülen ve tıp dünyasında geniş yankı uyandıran yeni bir araştırma, kolorektal kanser ile güçlü bir bağlantısı olabilecek, şimdiye kadar hiç tanımlanmamış gizli bir virüsü gün yüzüne çıkardı.
Tanıdık Bir Bakteri ve Yıllardır Çözülemeyen Paradoks
Bilim insanları yıllardır belirli bir bağırsak bakterisi olan ‘Bacteroides fragilis’ ile kolorektal kanser arasında bir ilişki olduğunu gözlemlemekteydi. Ancak ortada büyük bir biyolojik paradoks (çelişki) vardı: Bu bakteri, kanser hastalarında yoğun olarak bulunmasına rağmen, aynı zamanda tamamen sağlıklı bireylerin bağırsak florasında da doğal ve zararsız bir şekilde yaşıyordu.
Araştırmanın baş yazarı olan Klinik Mikrobiyoloji Uzmanı Dr. Flemming Damgaard, aynı bakterinin bir yandan sağlıklı insanlarda normal kabul edilirken, diğer yandan kanserle nasıl bu kadar sıkı bir ilişki içinde olabileceği sorusuna odaklandıklarını belirtiyor. Çözüm, bakterinin kendisine değil, bakterinin içinde gizlenen çok daha küçük bir yapıya bakmakta yatıyordu.
Bakterinin İçine Gizlenmiş Bir ‘Bakteriyofaj’
Araştırma ekibi, kanser hastalarından alınan bakteri örneklerinin genetik yapılarını detaylı bir şekilde incelediğinde oldukça şaşırtıcı bir fark keşfetti. Kolorektal kanser geliştiren hastaların bağırsaklarında bulunan Bacteroides fragilis bakterileri, sağlıklı insanlardakinden farklı olarak içlerinde belirli bir virüs taşıyordu. Bu virüs bir ‘bakteriyofaj’ (sadece bakterileri hedef alıp enfekte eden, onların içine yerleşerek çoğalan virüs türü) olarak sınıflandırılıyor.
Keşfedilen bu bakteriyofajın daha önce literatürde hiçbir şekilde tanımlanmadığı ve tamamen yeni bir tür olduğu ortaya kondu. Bilim insanlarına göre asıl önemli olan nokta, sadece bakterinin tek başına kansere yol açıp açmadığı değil; bakterinin, içine sızmış olan bu gizli virüs ile girdiği karmaşık etkileşimdir. Virüsler bakterileri enfekte ettiklerinde, onların genetik davranışlarını ve çevrelerine yaydıkları biyolojik sinyalleri köklü bir şekilde değiştirebilirler.
Geniş Çaplı Popülasyon Araştırması Ne Söylüyor?
Bu çarpıcı bulgu, sadece küçük bir laboratuvar deneyi ile sınırlı kalmadı. Araştırmanın temelleri, Danimarka’da yaklaşık iki milyon vatandaşı kapsayan devasa bir popülasyon veri tabanına dayanıyor. Ekip, ilk olarak kan dolaşımı Bacteroides fragilis nedeniyle enfekte olmuş hastaları izledi. Bu hastaların belirli bir alt grubuna daha sonraki haftalarda kolorektal kanser teşhisi konduğu fark edildi.
Bulgularını uluslararası düzeye taşımak isteyen araştırmacılar, Avrupa, ABD ve Asya’dan toplanan ve 800’den fazla bireyi kapsayan daha geniş bağımsız veri setlerinde de bu tezi test ettiler. Sonuçlar son derece tutarlıydı: Kolorektal kanser hastalarının bağırsak mikrobiyomlarında bu gizli virüsün izlerine rastlanma olasılığı, sağlıklı bireylere kıyasla tam iki kat daha fazlaydı.
Erken Teşhis ve Gelecekteki Tedavi Yaklaşımları İçin Bir Umut
Bu keşif, bağırsaklardaki yüz trilyonlarca mikroorganizma arasında ‘samanlıkta iğne aramak’ gibi görünen mikrobiyom çalışmalarında nokta atışı bir hedef sunuyor. Her ne kadar istatistiksel olarak çok güçlü bir bağ bulunsa da, araştırmacılar henüz nedensellik (virüsün doğrudan kanseri başlatan ana sebep olup olmadığı) konusunda kesin bir hükme varmaktan kaçınıyor. Virüs kansere doğrudan katkıda bulunuyor olabileceği gibi, kanserleşme sürecinin bağırsakta yarattığı yeni ortam bu virüsün çoğalması için ideal bir zemin hazırlıyor da olabilir.
Kesin olan şey ise, bu viral işaretleyicilerin (biomarker) gelecekte kolorektal kanser taramalarında devrim yaratma potansiyelidir. Halihazırda dışkıda gizli kan arayan testlerin yanı sıra, çok yakın bir gelecekte kişilerin risk profilini belirlemek için dışkı örneklerinde bu özel virüsün genetik izlerinin aranması mümkün hale gelebilir.
Sonuç
Bilim dünyası uzun yıllar boyunca kanser hücrelerine ve insan genetiğine odaklanırken, içimizde yaşayan ve bizimle simbiyotik (ortak yaşam) bir ilişki kuran mikroorganizmaların gücü yeni yeni tam anlamıyla anlaşılıyor. Sağlıklı görünen sıradan bir bağırsak bakterisinin içine gizlenmiş, varlığı bugüne dek bilinmeyen bir virüsün kanserle böylesine derin bir ilişki içinde olması, onkoloji alanındaki klasik yaklaşımları sarsacak niteliktedir. İlerleyen dönemde, bu gizemli virüsün işleyiş mekanizmasının tam olarak çözülmesi, hem kalın bağırsak kanserinden korunmada hem de erken teşhis yöntemlerinde kişiselleştirilmiş tıp uygulamaları için umut verici, yepyeni kapılar aralayacaktır.
Kaynakça:
- SciTechDaily. ‘Scientists Discover Hidden Virus Linked to Colorectal Cancer’
- Nature Communications Medicine. ‘Distinct prophage infections in colorectal cancer-associated Bacteroides fragilis’ (Damgaard et al.) Kaynak
